Çalışma sahasında bulunan ve dünyada tatlı su ortamlarında oldukça nadir görülen yalıtaşları kuaternerde, holosen içinde teşekkül etmiş genç şekillerdir. İznik Gölü yalıtaşları eski kurak dönemler, kıyı seviyesindeki değişimler, bölgede meydana gelen depremler, geçmiş dönem iklim özellikler hakkında bilgi sunmasının yanı sıra plajı erozyondan da korumaktadır (Şekil 12). İznik Gölü’nün tüm kıyılarında görülen beton plakaları andıran yalıtaşları gerileyen kıyı çizgisinin jeolojik kanıtlarıdır (Yazıcı 2020).
“Yalıtaşları subtropikal-tropikal bölgelerin plajlarında ve Akdeniz kıyılarında gevşek plaj materyallerinin CaCO₃ ile çimentolanması sonucunda oluşan kıyı çökelleridir” (Erginal, 2011, s.23). “Kıyı bölgelerinde (deniz ve ya göl) gevşek unsurların (kum, çakıl, tuğla, kiremit ,amfor, şise parçası vb) kireçli bir çimento (kalker) ile bağlanması sonucu oluşmuş kumtaşı -konglemera karakterli oluşumlardır” (Aydın, 2000, s.26).
Yalıtaşlarının oluşumunda kıyıların jeomorfolojik, klimatik, petrografik, hidrolojik, pedolojik şartları etkilidir. Plajdaki malzemelerin çimentolanarak yalıtaşına dönüşebilmesi için sıcaklık artışına bağlı olarak yaşanan kurak dönemlerde buharlaşma neticesinde sudaki kalsiyum karbonatın çökelmesi gerekmektedir (Erginal, 2021; Aydın, 2000). Yalıtaşlarında çimentolaşmayı tatlı sularda magnezyum oranı yüksek kalsit sağlamaktadır. Yalıtaşı oluşumunda bölgedeki kireçli zengin yer altı sularının varlığı etkendir (Avşarcan, 1997).
Yalıtaşları gölün tüm kıyılarında görülmektedir. İznik Gölü’nün kuzey kıyılarında yalıtaşı oluşumları sazlık ve bataklık alanların fazlalığı nedeniyle daha azdır. Gölün batı, güney ve doğu kıyılarında daha geniş bir yayılış göstermektedir. Doğu kıyılardaki yalıtaşları aşınma-dağılma durumundadır (Erginal, 2021; Akbulak, 2009; Aydın, 2000).
Yalıtaşı oluşumunu etkileyen bir diğer unsur gölün güney kıyıları boyunca uzanan Kuzey Anadolu Fay Hattı’nın güney kolu olarak tanımlanan Mekece-İznik-Gemlik fayıdır (Aydın, 2000; Erginal, 2021; Akbulak, 2009). Erginal (2021) MS 715 yılında gerçekleşen depremin, yalıtaşları üzerinde 100 metre uzunluğunda bir kırık oluşturduğunu tespit etmiştir.
Yalıtaşlarının tarihlendirilmesine yönelik çalışmalarda Erginal (2021) OSL yöntemi ile günümüzden 7900-5400 yıl önce, 4900-2400 yıl önce ve 2100-700 yıl önce yaşanan kuraklık nedeniyle İznik Gölü su seviyesi 1.5-2 metre düştüğü tespitinde bulunmuştur. Yalıtaşları için en eski yaşı 20.285±2.067, en genç yaşı ise 0.706±0.081 olarak tespit etmiştir. Buna göre yalıtaşları ; son buzul maksimumu-holosen arasındaki soğuk kurak devrede klimatik optimum ve geç holosendeki sıcak kurak devrede olmak üzere 2 dönemde gelişim göstermiştir” (Erginal vd., 2011, s.8).
İznik Gölü yalıtaşları ile ilgili bir diğer önemli tespit ise yalıtaşı oluşumunun İznik Gölü için güncel bir olay olduğu, bugün de yalıtaşı oluşumunun devam ettiği iddiasıdır. Bu iddiaya yalıtaşları içerisinde yakın döneme ait tuğla, kiremit, seramik parçalarının yer alması kanıt olarak gösterilmektedir (Kayan, 1996; Akbulak, 2009, s.122; Aydın, 2000, s.52).
Ülkemizin jeolojik çeşitliliğin en güzel örneklerinden biri olan yalıtaşlarının varlığı ve jeolojik önemi toplum tarafından bilinmemektedir. Çalışma sahasında yalıtaşları hakkında herhangi bir bilgilendirme işareti, tabelası bulunmamaktadır. Suları tatlı olan İznik Gölü kıyılarında oluşan yalıtaşları önemli jeositlerdir. Ülkemizdeki yalıtaşları jeosit potansiyeli taşımalarına rağmen kirlilik, yapı malzemesi olarak kullanım, kara yolu yapımı, plaj temizliği vb. nedenlerle yoğun insan tahribatı altındadır (Öztürk, 2018, Nisan). İznik Gölü çevresindeki yalıtaşlarının plaj oluşturma amacıyla kıyıdan temizletilmesi bile dönem dönem gündeme getirilmiştir (Yazıcı, 2020, s.137).
———————————————————————————————————————————————————————-
Akbulak, C. (2009). İznik Havzası’nın beşeri ve iktisadi coğrafya açısından incelenmesi. Avrasya Etnografya Vakfı Yayınları.
Avşarcan, B. (1997). Yalıtaşı oluşumları ile ilgili kuramlar ve Türkiye kıyılarındaki yalıtaşlarının bazı özellikleri. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Coğrafya Dergisi, (5), 259-282.https://dergipark.org.tr/tr/pub/iucografya/issue/25054/264518
Aydın, S. (2000). İznik Gölü çevresinde yalıtaşı oluşumları. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi.
Erginal, A. E., Bozcu, M. ve Güneç Kıyak, N. (2011, Haziran). İznik Gölü kıyılarındaki yalıtaşlarının kökeni, yaşı ve geç Kuvaterner göl seviye değişimleri ile bağlantılar.TÜBİTAK. 1-135. https://acikerisim.isikun.edu.tr/xmlui/handle/11729/2379
Erginal, A. E. (2021, Haziran).Yalıtaşları ve İznik Gölü’nün eski plajları. Bilim ve Teknik,643,66-71.
Kayan, İ. (1996). İznik Gölü batısındaki Ilıpınar Höyüğü çevresinde jeomorfolojik ve jeoarkeolojik araştırmalar. Ege Coğrafya Dergisi, (9). 43-70.https://dergipark.org.tr/tr/pub/ecd/issue/4885/66972#article_cite
Öztürk, B. (2018, Nisan). Jeolojik miras ve jeoturizm açısından Türkiye kıyılarındaki yalıtaşları. 71. Türkiye Jeoloji Kurultayı. Ankara.
Yazıcı, A. (2020). İznik – Mekece arasında jeomorfolojik gözlemler. Anemon Muş Aplarslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(1). 125-138. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/973319
Bir yanıt yazın